Posted in Աշխարագրություն

Աֆրիկա

BlankMap-Africa.svg

Աֆրիկա, տարածքի մեծությամբ (30,3 միլիոն կմ²) և բնակչության թվով (1,033 մլրդ) երկրորդ մայրցամաքը՝ Եվրասիայից հետո։ Աֆրիկան կազմում է երկրագնդի տարածքի վեց տոկոսը և ցամաքային տարածքի 20,4 տոկոսը: Բնակչությունը կազմում է Երկիր մոլորակի բնակչության 15%-ը: Մայրցամաքը Եվրասիայից բաժանվում է հյուսիսում Միջերկրական ծովով, Սուեզի ջրանցքով և կարմիր ծովով, հյուսիս-արևելքում՝ Կարմիր ծովով,  Բաբ էլ մանդեբի նեղուցով, Սուեզի ջրանցքով, Ադենի ծոցով։ Մայրցամաքի արևելքում Մադակասկար կղզին է, որը բաժանվում է մայրցամաքից Մոզամբիկի նեղուցով։ Մայրցամաքում կան 54 ճանաչված անկախ պետություններ և երկու դե ֆակտո պետություններ։

Աֆրիկայի բնակչությունը ամենաերիտասարդն է բոլոր մայրցամաքների մեջ, աֆրիկացիների 50%-ը ծնվել է 1991 թվականին կամ ավելի ուշ: Ալժիրը տարածքով ամենամեծն է մայրցամաքում, իսկ բնակչությամբ ամենամեծը Նիգերիան է։

Անվանում

Այս մայրցամաքը Աֆրիկա են անվանել հին հռոմեացիները՝ տեղաբնիկ «աֆարիկ» ցեղի անունով։ Ըստ զբաղեցրած տարածքի՝ Աֆրիկան երկրագնդի երկրորդ մայրցամաքն է՝ Եվրասիայից հետո։ Դեռևս մեր թվականությունից շատ դարեր առաջ Աֆրիկայի հյուսիսային ափերն են այցելել փյունիկեցիները, հին հռոմեացիները, հին հույները։ Ոսկի, փղոսկր և թանկարժեք փայտանյութ հայթայթելու համար եգիպտական փարավոնները արշավախմբեր են ուղարկել դեպի Նեղոսի վերին հոսանքները։

Մակերևույթ

Աֆրիկայի ռելիեֆում տիրապետում են տարբեր բարձրության սարահարթերը, և միայն ծայրամասերում են բարձրանում լեռները։ Առավել բարձր են արևելյան շրջանները, որտեղ գտնվում են Արևելաաֆրիկյան սարահարթը և Եթովպական բարձրավանդակը։ Աֆրիկայի հյուսիսում ձգվում են Ատլասի, հարավում՝ Դրակոնյան և Կապի լեռները։ Ամենաբարձր գագաթը Կիլիմանջոնորով է՝ 5895 մ։

Կլիմա

Աֆրիկան միակ մայրցամաքն է, որը հասարակածով կիսվում է երկու գրեթե հավասար մասերի և ընկած է երկու արևադարձների միջև՝ ջերմային տաք գոտում։ Այդ պատճառով էլ այն ամենատաք մայրցամաքն է. բացառություն են կազմում միայն հյուսիսային և հարավային ծայրամասերը, որոնք գտնվում են բարեխառն գոտում։ Տարվա նույն ժամանակահատվածում, երբ հյուսիսում ձմեռ է, հարավում ամառ է, և՝ հակառակը։

Չորս կողմն անապատ է, որտեղ մերթ դեղին ավազներ են, մերթ՝ գորշ, հողմահարված քարեր։ Միգապատ երկնքից տապ է թափվում, ոչ ջուր կա, ոչ կանաչ թուփ։ Այստեղ տարածվում է աշխարհի ամենախոշոր անապատը՝ Սահարան (7 միլիոն կմ2), որտեղ ջերմաստիճանը հասնում է + 58օC-ի (ստվերում), իսկ ավազի մակերեսին՝ + 80օC-ի։ Օդը Սահարայում չոր է ու փոշոտ։ Ուժեղ քամու՝ սամումի (արաբերեն՝ տոթակեզ քամի) ժամանակ փոշին ու ավազը թափանցում են ամենուրեք, երկինքը մթնում է ավազափոշուց, օդում 2–3 ժամ շարունակ յուրահատուկ մետաղային ձայներ են լսվում. դա օդում սլացող ավազահատիկների «երաժշտությունն է»: Սահարայի ընդարձակ, անջուր, միապաղաղ գորշ ավազների գրկում հանդիպում են փոքրիկ կանաչ կղզյակներ՝ օազիսներ։

Աշխարհագրական դիրք

Աֆրիկան կիսագնդային քարտեզի վրա

Աֆրիկայի աշխարհագրական դիրքը յուրահատուկ է։ Այն միակ մայրցամաքն է, որի գրեթե կենտրոնական մասով անցնում է հասարակածը: Գլխավոր միջօրեականը անցնում է նրա արևմտյան մասով։ Աֆրիկայի մեծ մասը գտնվում է արևադարձային լայնություններում։ Մայրցամաքը հյուսիսից-հարավ ձգվում է 8000 կմ., իսկ արևմուտքից-արևելք՝ 3500-ից (հարավում) 7500 կմ. (հյուսիսում)։ Նրա ծայրակետերն են. հյուսիսում՝ Էկ-Աբյադ (հս. լ. 32°20’), հարավում՝ Ասեղի (հվ. լ. 34°52’), արևմուտքում՝ Ալմադի (արմ. երկ. 17°32’), արևելքում՝ Ռաս-Հուֆուն (Հաֆուն; արլ. երկ. 51°23’) Հրվանդններ:

Ափերի գծագրություն

Աֆրիկայի ափերը արևմուտքից և հյուսիսից ողողում են Ատլանտյան, իսկ արևելքից՝ Հնդկական օվկիանոսի ջրերը։ Հյուսիսում Աֆրիկան Եվրոպայից բաժանվում է Ջիբլաթարի խոր ու նեղ նեղուցով և Միջերկրական ծովով, իսկ հյուսիս-արևելքում՝ Ասիայից՝ Սուեզի ջրանցքով , Կարմիր խովով,  Բաբ-Էլ-Մանդեբի և Ադենի ծոցով:

Աֆրիկայի ափագիծը քիչ է կտրատված։ Խոշոր ծովածոցը Գվինեականն է, խոշոր կղզին՝ Մադագասկար, խոշոր թերակղզին՝ Սոմալին: Համեմատաբար փոքր են Ազորյան, Մադեյրա, Կանարյան, Կանաչ հրվանդանի, Սուրն Հեղինե  (Ատլանտյան օսկիանոսում), Զանզիբար, Կոմորյան, Սեյզելյան, Ամիրանտյան, Մասկարենյան, Սոկկոտրա (Հնդկական օվկիանոսում) կղզիները։

Մադագասկարը մայրցամաքից բաժանվում է Մոզամբիկի լայն նեղուցով։

Posted in Ֆիզիկս

Դիֆուզիա

Դիֆուզիան մոլեկուլյար կինետիկ տեսությունը հաստատող երևույթ է:

Նյութի մասնիկների շարժումը.

Որպեսզի ապացուցենք, որ նյութի մասնիկները շարժվում են, անենք փորձ և համադրենք մի քանի փաստեր:

Գլանաձև անոթի պատի ներսում կախենք նեղ ֆիլտրի թղթի կտոր, որը ներծծված օսլայի սոսնձով: Անոթի հատակին դնենք յոդի բյուրեղներ: Անոթը պինդ փակենք կափարիչով (տես նկար 1): Թղթի կտորը կսկսի կապտել: Թղթի վրա տարածված կապույտ գույնով կարելի է դատել յոդի մոլեկուլների շարժման մասին:

Եթե գրատախտակին օծանելիք ցանենք, ապա կտեսնենք, որ որոշ ժամանակ անց այն կանհետանա, իսկ նրա հոտը ամբողջ դասարանում կզգացվի: Ինչ է ապացուցում  հոտի տարածումը?

Հոտավոտ նյութի մոլեկուլները (օրինակ` օծանելիքի) , լցրեցին ամբողջ տարածքը: Ինչպես էր դա հնարավոր? Հոտավետ նյութի մոլեկուլները շարժվում են, բախվելով օդի մոլեկուլներին, նրանք բազմիցս անգամ փոխում են իրենց շարժման ուղղությունը: Մոլեկուլները անկանոն շարժվելով տեղաշարժվում են տարածքում, և խառնվում են օդի մոլեկուլների հետ:

Սառը ջրով բաժակի մեջ շաքարի կտոր գցենք: Շաքարը կհալի և կառաջացնի շաքարի օշարակ բաժակի հատակին: Օշարակը լավ տեսանելի է, եթե նայենք այն լույսի տակ պահած: Մի քանի ժամ անց օշարակը կամաց-կամաց կլուծվի ջրում: Շաքարի տարածումը բաժակում եղավ ինքնաբերաբար, քանի որ ջուրը չենք խառնել: Շաքարի մոլեկուլները շարժվում են ջրի մոլեկուլների միջով տարբեր ուղղություններով, այդպես էլ շաքարը տարածվում է ամբողջ ջրով լցված բաժակով մեկ:

Տարբեր նյութերի ինքնաբերաբար, այսինքն` առանց արտաքին գործոնների ազդեցության, միախառնվումը կոչվում է դիֆուզիա (լատ. Diffusio — տարածում, հոսում):

Դիֆուզիան հանդիսանում է նյութի մասնիկների շարժման ապացույցներից մեկը: Նյութի մասնիկների անտեսանելի շարժումը ունի քաոսային բնույթ (մոլեկուլները շարժվում են տարբեր ուղղություններով): Նրանց շարժումը երբեք չի դադարում: Մոլեկուլները շարժվում են, բայց այդ ընթացքում մարմինը կարող է գտնվել հանդարտ վիճակում:

Մեզ շրջապատող մարմինները լինում են երեք ագրեգատային վիճակներում` պինդ, հեղուկ, գազային (լատ.՝ aggrego-միացնում եմ, կապում եմ): Դիֆուզիան տեղի է ունենում գազերում, հեղուկներում և պինդ մարմիններում: Ամենաարագ դիֆուզիան տեղի է ունենում գազերում, ավելի դանդաղ` հեղուկներում և ամենդանդաղը` պինդ մարմիններում: Այդ պատճառով պինդ մարմինների դիֆուզիայով գիտնականները սկսեցին ավելի ուշ զբաղվել: Ինչպես մարդկային գործունեության բոլոր ոլորտներում, հմտությունները նախորդում են գիտելիքներին: Հարյուրամյակներ շարունակ մարդիկ հալեցնում էին մետաղները և ստանում էին պողպատ, տաքացնելով պինդ երկաթը ածխածնի միջավայրում: Այդ ընթացքում նրանք ոչ մի պատկերացում չունեին տեղի ունեցող դիֆուզիայի պրոցեսի մասին: Միայն 1896թ. սկսվեց այդ պրոցեսների ուսումնասիրությունը:

Պինդ մարմինների դիֆուզիան ապահովում է մետաղների ձուլումը և հալումը տաքացնելու և զոդելու ընթացքում, թույլ է տալիս ավելի պնդեցնել այն և դարձնել ավելի հրակայուն: Մետաղի զոդման եղանակներից մեկը հենց այդպես էլ կոչվում է` դիֆուզիոն զոդում: Այդ դեպքում դետալների մակերեսները խնամքով մաքրվում են և միացվում են մեկը մյուսին:  Դետալները տեղադրում են փակ խցում, որից դուրս են մղում օդը, ուժեղ սեղմում են և տաքացնում (առանց նյութերը հալեցնելու): Միացությունում տեղի է ունենում մետաղի մասնիկների դիֆուզիա, դետալները մեկը մյուսին ամուր միանում են:

Օրինակ թթու դրած վարունգներում տեղի է ունենում աղի դիֆուզիա վարուգի կեղևի միջոցով՝ աղի մոլեկուլի ներխուժում բարակ միջնապատի կամ մեմբրանի միջով:

Կան թաղանթներ, որոնցով մի տեսակի մոլեկուլները թափանցում են, իսկ մեկ այլ տեսակինները՝ ոչ: Այդպիսի միջնապատերը կոչվում են կիսաթափանցող: Դրանց են պատկանում բուսական ու կենդանական բջիջների թաղանթները:

Կիասթափանցիկ նյութի դիֆուզիան կոչվում է օսմոս (հուն. Osmos- հրում, ճնշում):

Օսմոսը կարևոր դեր ունի մարդու, կենդանիների և բույսերի կենսագործունեության մեջ: Նյութերի փոխանակումը օրգանիզմում տեղի է ունենում տարբեր օրգանական և անօրգանական լուծույթների միջոցով, ողողելով բջիջների կիսաթափանցիկ թաղանթները:

Բույսերի արմատների կողմից ջրի ներծծումը սննդաիար նյութերի թափանցումը բջջի մեջ և նրանց կենսագործունեության արդյունքների հեռացումը տեղի է ունենում օսմոսի շնորհիվ:

Posted in Ֆիզիկս

Ներքին էներգիա

Նեքին էներգիա, մարմնի մասնիկների՝ մարմնի զանգվածների կենտրոնի նկատմամբ քաոսային շարժման կինետիկ էներգիանրի և փոխազդեցության պոտենցյալ էներգիաների գումարն է։ Ջերմադինամիկան ուսումնասիրում է մակրոսկոպական մարմիններում տեղի ունեցող ջերմային երևույթները։ Իսկ մակրոսկոպական մարկմինները բացի մեխանիկական էներգիայից օժտված են նաև ներքին էներգիայով։ Ծանոթ լինելով մոլեկուլային-կինետիկ տեսության հիմնադրույթներին՝ դժվար չէ հասկանալ, թե ինչ ծագում ունի մարմնի ներքին էներգիան։ Քանի որ մարմնի մասնիկները անընդհատ շարժման մեջ են և փոխազդում են միմյանց հետ ապա մարմինը օժտված կլինի էներգիայով, որն անվանում են ներքին էներգիա։ Մարմնի ներքին էներգիայի մեջ ներդրում չի տալիս մարմնի՝ որպես ամբողջություն. շարժման կինետիկ էներգիան և այլ մարմինների հետ փոծազդեցության պոտենցիալ էներգիան։ Ներքին էներգիայի մեջ հաշվառվում են նաև ատոմների և մոլեկուլների էլեկտրոնների և միջուկների շարժման և փոխազդեցության էներգիան, սակայն ջերմադինամիկայում դիտարկվող ջերմաստիճանների փոփոխությունների համար այդ ներմասնիկային էներգիան մնում է հաստատուն, ուստի՝ այն ջերմային պրոցեսներն ուսունասիրոլիս կարելի է հաշվի չառնել։

Սահմանենք լրիվ մեխանիկական էներգիան.{\displaystyle {\mbox{E}}_{\mathrm {full} }=U+{\mbox{E}}_{\mathrm {k} }+{\mbox{E}}_{\mathrm {p} }=U+E}

{\displaystyle {\mbox{E}}_{\mathrm {full} }=U+{\mbox{E}}_{\mathrm {k} }+{\mbox{E}}_{\mathrm {p} }=U+E}

։

{\displaystyle {\mbox{E}}_{\mathrm {k} }}
{\displaystyle {\mbox{E}}_{\mathrm {p} }=0}

Եթե մարմինը դադարի վիճակում է {\displaystyle {\mbox{E}}_{\mathrm {k} }}=0 և չի փոխազդում այլ մարմինների հետ՝ {\displaystyle {\mbox{E}}_{\mathrm {p} }=0}, ապա լրիվ էներգիան համընկնում է ներքին էներգիայի հետ։ Քանի որ ջերմադինամիկական համակարգի վիճակը միարժեքորեն որոշվում է մակրոսկոպական պարամետրով, ապա ներքին էներգիան ևս միարժեքորեն կախված է այդ պարամետրից։ Իրոք, մասնիկների շարժման միջին կինետիկ էներգիան կախված է մարմնի T ջերմաստիճանից, իսկ նրանց փոխազդեցության էներգիան միջմասնիկային միջին հեռավորությունից, ուստի՝ և մարմնի V ծավալից։ Այսպիսով մարմնի ներքին էներգիան կախված է մարմնի ջերմաստիճանից և ծավալից։

{\displaystyle {\bar {e}}=3{\mbox{k}}_{\mathrm {B} }{\frac {T}{2}}}

Ստանանք ներքին էներգիայի արտահայտությունը միատոմ իդեալական գազի համար։ Իդեալական գազի մասնիկները միմյանց հետ չեն փոխազդում, ուստի՝ գազի ներքին էներգիան միայն մասնիկների շարժման կինետիկ էներգիաների գումարն է։ Մեկ մասնիկին բաժին ընկնող {\displaystyle {\bar {e}}=3{\mbox{k}}_{\mathrm {B} }{\frac {T}{2}}} միջին էներգիան բազմապատկելով գազի մասնիկների N թվով՝ ներքին էներգիայի համար կստանանք.{\displaystyle U=N{\bar {e}}=3N{\mbox{k}}_{\mathrm {B} }{\frac {T}{2}}}

{\displaystyle U=N{\bar {e}}=3N{\mbox{k}}_{\mathrm {B} }{\frac {T}{2}}}

։

Այսպիսով՝ միատոմ իդեալական գազի ներքին էներգիան ուղիղ համեմատական է բացարձակ ջերմաստիճանին, մասնիկների թվին և կախված չէ գազի ծավալից։ Եթե բանաձևում մասնիկների թիվն արտահայտենք գազի m զանգվածի և M մոլային զանգվածի միջոցով, ապա կստանանք{\displaystyle U=3m{\mbox{N}}_{\mathrm {A} }{\mbox{k}}_{\mathrm {B} }{\frac {T}{2M}}}

{\displaystyle U=3m{\mbox{N}}_{\mathrm {A} }{\mbox{k}}_{\mathrm {B} }{\frac {T}{2M}}}

={\displaystyle 3mR{\frac {T}{2M}}=3{\nu }R{\frac {T}{2}}}

{\displaystyle 3mR{\frac {T}{2M}}=3{\nu }R{\frac {T}{2}}}

։

Posted in Ֆիզիկս

Նյութի ագրեգատային վիճակների փոփոխությունը

Ֆիզիկայում ագրեգատային վիճակը նյութի գոյության կայուն ձևերից է։ Առօրյա կյանքում հանդիպում են պինդ, հեղուկ, գազային վիճակնեը և պլազման։ Հայտնի է շատ այլ ագրեգատային վիճակների գոյությունը, ինչպիսիք են ապակին կամ  հեղուկ բյուրեղնեը։ Ագրեգատային վիճակներից շատերը գոյություն ունեն միայն էքստրեմալ պայմաններում։ Այդպիսի վիճակներից են Բոզե-Անյշատային կոնդենատը, այլասերված նեյտրոնային գազը, քվարկ-գլյուոնային պլազման, որոնք առաջանում են համապատասխանաբար էքստրեմալ ցածր ջերմաստիճանների, մեծ խտության և բարձր էներգիաների դեպքում։ Որոշ ագրեգատային վիճակների գոյությունը կանխատեսված է տեսականորեն, սակայն առայժմ փորձնականորեն ապացուցված չէ։

Պատմականորեն ագրեգատային վիճակների բաժանումը կատարվել է ըստ նյութի որակական հատկությունների տարբերության։ Պինդ վիճակում նյութը պահպանում է ծավալը և ձևը, ընդ որում նյութի բաղկացուցիչ մասնիկները (ատոմներ, մոլեկուլներ կամ իոններ) դասավորված են իրար մոտ՝ ֆիքսված դիրքերում։ Հեղուկ վիճակում նյութը պհպանում է ծավալը, սակայն նյութի ձևը փոփոխվում է՝ կախված այն պարունակող անոթից։ Այս վիճակում մասնիկները կրկին իրար մոտ են դասավորված՝ ունենալով ազատ շարժման հնարավորություն։ Գազային վիճակում նյութի ինչպես ձևը, այնպես էլ ծավալը փոփոխվում են, «հարմարվելով» նյութը պարունակող անոթին։ Մասնիկները գազային վիճակում իրար մոտ չեն գտնվում և նրանց դիրքերը ֆիքսված չեն։ Պլազմայի դեպքում փոփոխելի են և՛ ծավալը, և՛ ձևը։ Պլազման, բացի չեզոք ատոմներից, բաղկացած է նաև զգալի քանակությամբ իոններից և էլեկտրոններից, որոնք ազատ շարժման մեջ են։

«Փուլ» տերմինը երբեմն կիրառվում է ագրեգատային վիճակի իմաստով, սակայն համակարգը կարող է պարունակել նույն ագրեգատային վիճակի մի քանի չմիախառնվող փուլեր։

Posted in Ֆիզիկս

Բյուրեղային մարմինների հալումն ու պնդացումը:

Բյուրեղային մարմինների հալումն ու պնդացումը:

Հալման տեսակարար ջերմունակություն:Գոլորշիացում և խտացում:Եռում:Եռման ջերմաստիճան:Շոգեգոյացման տեսակարար ջերմունակություն:

Դասարանում քննարկվող հարցեր.

1.Ինչ ագրեգատային վիճակներում կարող է լինել նյութը:

2.Որոնք են ջրի ագրեգատային վիճակները:

3.Ինչով են բնորոշվում նյութի այս կամ այն ագրեգատային վիճակները:

4.Ինչպիսի դիրքերում են մոլեկուլները գազերում,հեղուկներում և պինդ մարմիններում:

5.Որ պրոցեսն է կոչվում հալում:

6.Որ պրոցեսն է կոչվում պնդացում:

7.Ինչ է հալման ջերմաստիճանը:

8.Ինչն են անվանում հալման տեսակարար ջերմություն:

9.Ինչպես են հաշվում ջերմաքանակը,որն անհրաժեշտ է հալման ջերմաստիճանում բյուրեղային մարմինը հալելու համար:

10.Ինչ է շոգեգոյացումը,և ինչ ձևով է այն արտահայտվում

11.Ինչ է գոլորշիացումը

12Ինչու է հեղուկը գոլորշիանում բոլոր ջերմաստիճաններում

13.Ինչից է կախված հեղուկի գոլորշիացման արագությունը

14.ինչ է խտացում

15.Որ գոլորշին է կոչվում հագեցած

16.Որ պրոցեսն են անվանում եռում

17.Ինչն են անվանում հեղուկի եռման ջերմաստիճան

18.Ինչն են անվանում շոգեգոյացման տեսակարար ջերմություն

19.Որն է շոգեգոյացման տեսակարար ջերմությունմիավորը միավորների ՄՀ-ում

20.Ինչպես են հաշվում այն ջերմաքանակը,որն անհրաժեշտ է եռման ջերմաստիճանում հեղուկը գոլորշու փոխարկելու համար

Սովորել Է. Ղազարյանի դասագրքից էջ149-ից մինչև էջ164-ը

Լրացուցիչ առաջադրանք.

ԼուծելԳ.Մխիթարյանի <<Գիտելիքների ստուգման առաջադրանքներ մաս II  >>-ից էջ13-ից մինչև է19:

Լուծել.Վ.Ի Լուկաշիկի խնդրագրքից էջ108-ից 109էջերի խնդիրներ797-ից մինչև 815-ը:

Նախապատրաստվել գիտելիքների ստուգմանը՝խնդիրներից:

Posted in Կենսաբանություն

Նարդային համակարգ

Նյարդային համակարգը կարգավորում է բոլոր օրգանների և օրգան-համակարգերի փոխկապակցված գործունեությունը․ որոշում է մկանների կծկումների հաջորդականությունը, շնչառության և սրտի գործառույթների ուժգնությունը, վերահսկում և շտկում օրգանիզմի գործունեությունը։ Այն վերահսկում ներզատական համակարգի միջոցով իրականացվող հումորալ կարգավորում և միաժամանակ կապ է հաստատում օրգանիզմի և միջավայրի միջև՝ նպաստելով օրգանիզմի հարմարվողականությանը միջավայրի փոփոխվող պայմաններում։ Եվ վերջապես, նյարդային համակարգի միջոցով մարդը զգում, ճանաչում է միջավայրի առարկաները, ընկալում միջավայրից եկող գրգիռները, պահպանում ստացված տեղեկատվությունը և օգտագործում իր պահանջմունքների համար։ Նյարդային համակարգով են պայմանավորված գիտակցությունը, մտածողությունը, խոսքը, վարքագիծը։ Այսպիսով՝ նյարդային համակարգի հիմնական գործառույթն օրգանիզմի կողմից ներքին և արտաքին միջավայրից հաղորդվող տեղեկատվության վերլուծությունն է և համապատասխան գործողությունների իրականացումը։

Նյարդային բջջի կառուցվածքը
Posted in Կենսաբանություն

Շնչառական հիվանդություններ

Բրոնխիտ– շնչառական համակարգի հիվանդություն:Բնորոշ է սուր եւ քրոնիկ ընթացքով: Բրոնխիտն առաջանում է վիրուսների, բակտերիաների, քիմիական եւ ֆիզիկական գործոնների պատճառով:Բրոնխիտի նախադրյալները՝ սառեցումն է, ծխելը, կրծքավանդակի դեֆորմացումը, քթի շնչառություն խախտումը և քրոնիկ հիվանդությունները:

Թոքաբորբ – թոքերի վարակիչ հիվանդություն: Թոքաբորբը՝ալվեոլայի վարակիչ վնասն է, որպես շնչուղիներում միկրոօրգանիզմների ներդրման եւ տարածման արձագանք: Ամենահաճախ թոքաբորբ բերող միկրոբները համարվում են ՝ ստաֆիլակոկերը, վիրուսները, հեմոֆիլային փայտիկը, միկոպլազմախլամիդիան:

Հազ– շնչառական համակարգի հիվանդության ամենատարածված նշաններից մեկը: Առաջանում է օդուղիների եւ թոքային հյուսվածքի բորբոքումից, ինչպես նաև թոքեր՝ փոշի, քայքայիչ գազեր, ծուխ, հեղուկներ և այլ բաներ ընկնելու պատճառով: Հազը կարող է ունենալ նաև ալերգիկ ծագում: Երբեմն հազը տեղի է ունենում անհանգստության,զգացմունքային լարվածության ժամանակ:

Անգինա – սուր վարակիչ հիվանդություն, հիմնականում ազդում է նշագեղձերի վրա: Բորբոքային պրոցեսը կարող է զարգանալ  նաև կոկորդի և ըմպանի այլ լիմֆոդենոիդային հյուսվածքներում ՝ լեզվային,ըմպանային,քիթ-կոկորդային ,նշագեղձային:

Posted in Կենսաբանություն

Վիրամիններ

Վիտամիններկենսաբանորեն ակտիվ օրգանական և տարբեր կառուցվածք ունեցող միացություններ, որոնք անհրաժեշտ են օրգանիզմի բնականոն նյութափոխանակության ու կենսագործունեության համար և այդ առումով անփոխարինելի են։ Ակտիվ օրգանական միացությունն անվանվում է վիտամին, երբ տվյալ օրգանիզմը չի կարողանում այն սինթեզել անհրաժեշտ քանակությամբ և ստանում է սննդի միջոցով։ Այս պատճառով «վիտամին» տերմինն պայմանական է կախված արտաքին միջավայրի պայմաններից և օրգանիզմից։ Օրինակ ասկորբինաթթուն՝ վիտամին C-ի տարատեսակներից մեկը, վիտամին է մարդու, բայց ոչ կենդանի օրգանիզմների մեծամասնության համար։ Որոշ առողջական խնդիրների դեպքում վիտամինների հավելումը կարևոր է[1], բայց շատ քիչ փաստեր են հայտնի առողջ մարդու կողմից վիտամինների ընդունման օգտակարության վերաբերյալ[2]։ Կան կազմությամբ վիտամիններին մոտ նյութեր, նախավիտամիններ, որոնք, մտնելով մարդու օրգանիզմ, փոխարկվում են վիտամինների։

Վիտամինները չեն ընդգրկում լրացուցիչ սննդանյութերը՝ հանքային աղերը, ճարպաթթուները և ամինաթթուները, որոնք անհրաժեշտ են ավելի մեծ քանակով, քան վիտամինները և ոչ էլ առողջությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ բազմաթիվ այլ սննդանյութեր[3]։ Ներկայումս լայնորեն ընդունված են 13 տարբեր վիտամիններ, որոնք դասակարգվում են ոչ թե ըստ կառուցվածքի, այլ ըստ իրենց կենսաբանական և քիմիական ակտիվության։ Սրա պատճառով, յուրաքանչյուր վիտամին կազմված է կենսաբանորեն ակտիվ տարբեր բաղադրիչներից՝ վիտամերներից։ Օրինակ՝ վիտամին A-ն, ներառում է ռետինալը, ռետինոլը և 4 այլ անհայտ կարոտինոիդներ։ Վիտամերները օրգանիզմում կարող են փոխակերպվել վիտամինի ակտիվ ձևին, ինչպես նաև, սովորաբար, կարող են փոպակերպվել մեկը մյուսին։

Վիտամինները մասնակցում են նյութափոխանակության կարգավորմանը, ֆերմենտների առաջացմանը, խթանում են օրգանիզմում ընթացող քիմիական ռեակցիաները։ Ազդում են նաև սննդանյութերի յուրացման վրա, նպաստում բջիջների բնականոն աճին և ամբողջ օրգանիզմի զարգացմանը։ Լինելով ֆերմենտների բաղկացուցիչ մաս՝ վիտամիններն ապահովում են դրանց բնականոն գործառույթները և ակտիվությունը։ Որոշ վիտամիններ, օրինակ վիտամին D-ն, կատարում են հորմոնանման ֆունկցիա՝ կարգավորելով հանքային նյութերի փոխանակությունն օրգանիզմում կամ ինչպես վիտամին A-ն է՝ բջիջների և հյուսվածքների աճն ու տարբերակումը։ Վիտամինների ամենամեծ խումբը B վիտամինային կոմպլեքսն է, որոնք խաղում են ֆերմենտների կոֆակտորների դեր՝ կատալիզելով նյոթափոխանակային ռեակցիաները։ Այս առումով, վիտամինները մտնում են ֆերմենտների կազմի մեջ որպես պրոսթետիկ խմվի մի մաս։ Օրինակ՝ բիոտինը ճարպաթթուների ստեղծմանը մասնակցող ֆերմենտների կազմի մեջ է մտնում։ Վիտամինները կարող են նաև կատալիզում խաղալ կոֆերմենտների դեր՝ տեղափոխելով քիմիական ֆունկցիոնալ խմբեր կամ էլեկտրոններ մի մոլեկուլից՝ մյուսը։ Օրինակ՝ ֆոլաթթուն բջջում կարող է տեղափոխել մեթիլ, ֆորմիլ և մեթիլեն խմբերը։ Չնայած վիտամինների ֆերմենտ-սուբստրատ ռեակցիաներում մասնակցելոլւ ֆունկցիան առավել հայտնին է, վիտամինների մյուս ֆունկցիաները նույնպես հավասարապես կարևոր են[4]։

Մինչև 1930-ականների կեսերը, երբ առաջին անգամ կիսասինթետիկ ճանապարհով ստացան վիտամին B-ն և C-ն, վիտամինների միակ աղբյուրը սնունդն էր։ 20-րդ դարի կեսից վիտամինները սկսվեցին արդեն քիմիական ճանապարհով սինթեզվել և վաճառվել, առանձին կամ մուլտիվիտամինային կոմպլեքսների ձևով։ Վիտամինների կառուցվածքային ակտիվությունը, ֆունկցիան և առողջության մեջ դերը ուսումնասիրող գիտությունն անվանվում է վիտամինոլոգիա[5]։

Որևէ վիտամինի անբավարարությունը կամ բացակայությունը հանգեցնում է նյութափոխանակության խանգարումների, որոնց հետևանքով նվազում է մարդու աշխատունակությունը, դիմադրողականությունը տարբեր հիվանդություններիշրջակա միջավայրի անբարենպաստ գործոնների նկատմամբ։

Որոշ սննդամթերքներ հարուստ են մեկ կամ մի քանի վիտամիններով, բայց զուրկ են մյուսներից։ Ուստի միօրինակ սնվելիս կամ վիտամինազուրկ սննդամթերք օգտագործելիս, ինչպես նաև օրգանիզմի կողմից վիտամինների յուրացման շարժընթացի խանգարման դեպքում կարող է առաջանալ վիտամինային անբավարարություն (թերվիտամինություն(հիպովիտամինոզ), ավիտամինություն)։ Վիտամինների ավելցուկային ընդունումը նույնպես կարող է հանգեցնել հիվանդությունների՝ գերվիտամինությունների(հիպերվիտամինոզ)։ Դրանք կարող են առաջանալ որևէ վիտամինի մեծ չափաքանակի միանվագ ընդունումից (սովորաբար վիտամինային պատրաստուկի ձևով) կամ օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական պահանջները գերազանցող քանակությամբ երկարատև օգտագործելիս։

Վիտամինների պահանջը բարձրանում է օրգանիզմի աճման շրջանում, հիվանդության ժամանակ և դրանից հետո, ֆիզիկական ու մտավոր ծանրաբեռնվածության ընթացքում (օրինակ՝ սպորտով պարապելիս, նյարդահուզական մեծ լարվածություն պահանջող աշխատանքներ կատարելիս), ինչպես նաև ցրտի երկարատև ազդեցության դեպքում։ Տարիքի հետ օրգանիզմում վիտամինների յուրացումը դժվարանում Է։

Սկզբում վիտամինները պայմանականորեն նշանակվում էին լատիներեն այբուբենի տառերով՝ A, B, C, D, E, K, P և այլն, այնուհետև տրվեցին միջազգային անուններ, որոնք արտացոլում են այդ նյութերի քիմիական կառուցվածքը։ Վիտամինները բաժանվում են 3 խմբերի՝ ջրալույծ, ճարպալույծ և վիտամինանման նյութեր։ Ջրալույծ վիտամիններ`

  • B խմբի բոլոր վիտամինները,
  • Վիտամին C-ն,
  • Վիտամին PP-ն:

ճարպալույծ վիտամիններ`

  • Վիտամին A-ն,
  • Վիտամին D-ն,
  • Վիտամին E-ն,
  • Վիտամին K-ն:

Ջրալուծ վիտամիններից առավել հայտնի է C վիտամինը (ասկորբինաթթու), որն առկա է մի շարք ֆերմենտների կազմի մեջ։ C վիտամինի բացակայության պարագայում օրգանիզմում զարգանում է ծանր ավիտամինոզ՝ լնդախտ (ցինգա)։ Մարդը թուլանում է, նվազում է նրա կայունությունը տարբեր վարակների և շրջակա միջավայրի անբարենպաստ պայմանների նկատմամբ։ Լնդերը սկսում են արյունաթորել, ատամները՝ շարժվել և, ի վերջո՝ ընկնում են։ Առավել շատ C վիտամին պարունակվում է մասուրի և սև հաղարջի պտուղներում, կիտրոնումկաղամբում (այդ թվում՝ թթու)։ Մարդուն օրական անհրաժեշտ է 50-100մգ C վիտամին։ Վարակիչ հիվանդությունների պարագայում այդ չափաբաժինն անհրաժեշտ է մեծացնել 3-5 անգամ, քանի որ C վիտամինն առկա է հակամարմինների առաջացմանը նպաստող ֆերմենտների կազմի մեջ։

Ճարպալուծ վիտամինների շարքում առավել կարևորվում է A վիտամինը, որն անհրաժեշտ է էպիթելային հյուսվածքների բնականոն աճի համար։ Բացի այդ, A վիտամինը մասնակցում է տեսողական գունակ ռոդոպսինի ձևավորումն ապահովող ֆերմենտների աշխատանքին։ A ավիտամինոզի կամ թերվիտամինոզի պարագայում կարող են զարգանալ մաշկի կամ լորձաթաղանթների խոցեր, «հավկուրություն»՝ մթնշաղային տեսողության խանգարում։ A վիտամինը պարունակվում է առավելապես լյարդում, կենդանական ծագմամբ մթերքներում՝ կարագումպանրում։ Սակայն բույսերում այս վիտամինը կարող է սինթեզվել նրանցում պարունակվող դեղին գունանյութից՝ կարոտինից։ Կարոտինը պարունակվում է գազարում, կարմիր պղպեղում, ծիրանումդդմի մեջ և կարմիր գույնի այլ մրգերում ու բանջարեղենում։ Կարոտինն ավելի լավ յուրացվում է եփելուց հետո, A վիտամինի վերածվում է բարակ աղիներում։

Posted in Քիմիա

Քիմիա

Ջուր, անօրգանական միացություն, ջրածնի օքսիդ, քիմիական բանաձևը՝ Н2O։ Ջուրը բնության ամենատարածված նյութն է, բնության մեջ հանդիպում է պինդ, հեղուկ, գազային վիճակներում։ Կազմում է կենդանի օրգանիզմների բաղադրության 2/3 մասը։

Ջրի մոլեկուլն ունի անկյունային կառուցվածք՝ HOH անկյունը կազմում է 104.5°, բևեռային մոլեկուլ է։ OH կապը խիստ բևեռային կապ է, որի հետևանքով ջրի մոլեկուլների միջև առաջանում է ջրածնական կապ։ Ջուրը լավ լուծիչ է՝ բևեռայնության շնորհիվ։ Թթվածնի հիբրիդացումը sp3։

Ջուրը ծածկում է Երկրի մակերևույթի 2/3-ը և կենսականորեն անհրաժեշտ է կյանքի բոլոր ձևերի համար։ Երկիր մոլորակի ջրի 96.5%-ը պատկանում է օվկիանոսներին։ Երկրի ջրի միայն 2.5%-ն է քաղցրահամ, որի 98.8%-ը սառույցներ և գրունտային ջրեր են։ Ամբողջ քաղցրահամ ջրերի 0.3%-ից պակաս մասը գտնվում է գետերում, լճերում և մթնոլորտում, իսկ ավելի քիչ՝ 0,003 % քանակությունը գտնվում է կենդանի օրգանիզմներում։

Քիմիական հատկություններ

1.Ջուրը ամֆոտեր միացություն է, ունի դիսոցման շատ փոքր աստիճան (10−9)H2Օ⇌H++ OH կամ HՕH+HOH⇌H3Օ++ OH

2.Փոխազդում է մետաղների հետ.

  • ակտիվ մետաղներ (նատրիում, կալցիում)՝

2Na+2H2O=2NaOH+H2Ca+2H2O=Ca(OH)2+H2

  • պակաս ակտիվ (ցինկ, երկաթ)՝

Zn+H2O=ZnO+H23Fe+4H2O=Fe3O4+4H2

պասիվ մետաղների հետ ջուրը չի փոխազդում։

3.Փոխազդում է ակտիվ մետաղների օքսիդների հետ.K2O+H2O=2KOHBaO+H2O=Ba(OH)2

4.Փոխազդում է թթվային օքսիդների հետ (բացի SiO2)SO3+H2O=H2SO4P2O5+3H2O=2H3PO4

5.Հաստատուն հոսանքի ազդեցությամբ քայքայվում է.{\displaystyle ~\mathrm {2H_{2}O{\xrightarrow {NaOH^{\circ }}}\ 2H_{2}+O_{2}\uparrow } }

~\mathrm{2H_2O\xrightarrow{NaOH^\circ }\ 2H_2 +O_2\uparrow}

6.Առաջացնում են բյուրեղահիդրատներnH2O+H2SO4=H2SO4 • nH2OCuSO4+5H2O=CuSO4 • 5H2ONa2CO3+10H2O=Na2CO3 • 10H2ONa2SO4+10H2O=Na2SO4 • 10H2O

Այն միացությունները, որոնք ջուր են միացնում, կարող են ծառայել որպես չորացնող նյութեր գազերի համար (P2O5, CaO, BaO խոնավածուծ են)։

7.Ուժեղ տաքացնելիս փոխազդում է ոչմետաղների հետ.C+H2O=CO+H2(ջրագազ)

8.Որոշ աղեր ջրային միջավայրում հիդրոլիզվում են.Na2CO3+2H2O=2NaOH+H2CO3MgS+2H2O=Mg(OH)2+H2S

Շատ պինդ նյութեր ունեն ներքին կարգավորված դասավորություն։ Երբ նրանք վերածվում են հեղուկի, այդ դասավորությունը խախտվում է, և մոլեկուլների միջև հեռավորությունը մեծանում է։ Տաքացնելիս այդ հեռավորությունն ավելի է մեծանում, մինչև, ի վերջո, մոլեկուլներն այնքան են հեռանում, որ նյութը վերածվում է գազի։ Երբ ջուրը սառեցվում է մինչև 4 °C կամ սառը ջուրը տաքացվում է մինչև 4 °C նրա մոլեկուլների փոխադարձ դասավորությունը դառնում է առավել խիտ, այնպես որ նրանք զբաղեցնում են ամենափոքր ծավալը։ Այսինքն՝ այդ ջերմաստիճանում ջուրն ունի ամենամեծ խտությունը։

Posted in Հայոց պատմություն

Մեծ Եղեռն

ՄԵԾ ԵՂԵՌՆ. ԱրևմտյանՀայաստանի, Կիլիկիայի ևՕսմանյան կայսրությանմյուս նահանգների հայբնակչությանզանգվածայինտեղահանությունն ուբնաջնջումը, որիրականացրին Թուրքիայիկառավարող շրջանները1914-1918-ի առաջինհամաշխարհային պատերազմի ընթացքում: Հայերիցեղասպանության թուրք, քաղաքականությունը պայմանավորված Էրմի շարք գործոններով, որոնց մեջ առաջատար նշանակություն ուներպանիսլամիզմի և պանթյուրքիզմի գաղափարախոսությունը, որը XIX դ. կեսից դավանում Էին Օսմ. կայսրության կառավարող շրջանները: Պանիսլամիզմի մարտաշունչ գաղափարախոսությունն ա-ռանձնանում էր ոչ մահմեդականների նկատմամբանհանդուրժողականությամբ, քարոզում Էր բացահայտազգայնամոլություն, բոլոր ոչ թուրք ժողովուրդների թուրքացման կոչ անում: Մտնելով պատերազմի մեջ՜ Օսմ. կայսրության երիտթուրք. կառավարությունը «Մեծ Թուրան» ստեղծելու հեռուն գնացող ծրագրեր ուներ: Մասնավորապես, նախատեսվում էր կայսրությանը միացնել Անդրկովկասը. Հս. Կովկասը, Միջին Ասիան, Ղրիմը, Պովոլժիեն: Եվ այդ նպատակի իրականացման ճանապարհին նվաճողներին հարկ կլիներ ոչնչացնել նախ և առաջ հայ ժողովըրդին, որն աներ ռուս, կողմնորոշում և հակադրվում Էր պանթյուրքիստների գավթողէսկան ծրագրերին: Հայ ժողովրդի ոչնչացման ծրագրերըերիտթուրքերը սկսել էին մշակել տակավին մինչև համաշխ. պատերազմը: Եվ արդեն «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության 1911-ի Սա-լոնիկի համագումարի որոշումներումկայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների բռնի թուրքացման պահանջկար: Դրանից անմիջապես հետո Թուրքիայի քաղ. և ռազմ, շրջաններըհանգեցին կայսրության հայ բնակչության գլխովին ոչնչացմանգադափարին: 1914-ի սկզբին տեղական իշխանություններինուղարկվել է հայերի նկատմամբ գործադրվելիք միջոցառումներիհատուկ հրահանգ: Եվ հենց այն փաստը, որ հրահանգն ուղարկվել էմինչև պատերազմի սկիզբը, անհերքելիորեն վկայում Է, որ հայերիոչնչացումը ծրագրավորված քայլ Էր և թելադրված չէր կոնկրետպատերազմի իրադրությամբ: 1914-ի հոկտ. ներքին գործերինախարար Թալեաթի նախագահությամբ տեղի ունեցածխորհրդակցությունում կազմվել է հատուկ մարմին՜ «երեքի գործադիրկոմիտե», որին հանձնարարվել է կազմակերպել հայ բնակչությանկոտորածը: Նրա կազմում ընդգրկվել են երիտթուրք. պարագլուխներՆազիմը, Բեհաէդդին Շաքի-րը և Շյուքրին: Հղանալով այդ հրեշա-վորոճիրը՝ երիտթուրքերի ղեկավարները համոզված էին, որ պատերազմըհարմար առիթ է դրա իրականացման համար: Նազիմը ուղղակիհայտարարում էր. որ նման հարմար առիթ կարող է այլևսչներկայանալ, որ «մեծ տերությունների միջամտությունն ու թերթերիբողոքները որևէ հետևանք չեն ունենա, քանի որ նրանք կհայտնվենկատարված փաստի առջև, և այդպիսով հարցը կլուծվի… Մերգործողությունները պետք է ուղղվեն հայերի ոչնչացմանը այն հաշվով, որպեսզի նրանցից ոչ մեկը ողջ չմնա»:

Ձեռնարկելով հայ բնակչության բնաջնջումը՝ Թուրքիայի կառավարողշրջանները հետապնդում էին մի քանի նպատակ, վերացնել Հայկ, հարցը, ո-րով վերջ կդրվեր եվրոպ. տերությունների միջամտությանըԹուրքիայի գործերին. թուրքերը կձերբազատվեին տնտ. մրցակցությունից, և նրանց կանցներ հայերի ամբողջ ունեցվածքը, ուղի կհարթվեր դեպի Կովկասի զավթումը, դեպի«թուրանականության վեհ գաղափարի» իրականացումը: «Երեքիգործադիր կոմիտեն» ստացավ մեծ լիազորություններ, զենք, դրամ: Իշխանությունները սկսեցին կազմակերպել հատուկ ջոկատներ ՝հիմնականում բաղկացած բանտերից ազատված հանցագործներից ուայլ քրեական տարրերից, որոնք պետք է մասնակցեին հայերիզանգվածային ջարդերին:

Պատերազմի աոաջին իսկ օրից Թուրքիայում սկիզբ առավ հակահայկ. անզուսպ քարոզչություն: Թուրք ժողովրդին ներշնչվում էր այն միտքը, թե հայերը չեն ուզում ծառայել թուրք, բանակում, թե նրանքպատրաստ են համագործակցել թշնամու հետ: Կեղծ լուրեր էինտարածվում հայ զինվորների զանգվածային դասալքության, հայերիապստամբությունների մասին, որոնք սպառնում էին թուրք, բանակիթիկունքին: Հայերի դեմ ուղղված այդ սանձարձակ ազգայնամոլականքարոզչությունը հատկապես ուժեղացավ Կովկասյան ճակատումթուրք, զորքերի առաջին լուրջ պարտություններից հետո: 1915-իփետր. ռազմ, նախարար էնվերը հրաման տվեց թուրք, բանակումծառայող հայ զինվորների ոչըն-չացման մասին (պատերազմի սկզբինթուրք, բանակ էր զորակոչվել 18-45 տարեկան մոտ 60 հզ. հայ. այսինքն՝ բնակչության առավել մարտունակ մասը): Այդ հրամանն իկատար ածվեց անօրինակ դաժանությամբ: Շուտով հարված ստացավնաև հայ մտավորականությունը: Ապրիլի 24-ին և հաջորդ օրերին Կ. Պոլսում ձերբակալվեցին և Անատոլիայի խորքերն աքսորվեցին մոտ800 հոգի՝ գրողներ, լրագրողներ, բժիշկներ, գիտնականներ, հոգևորականներ, այդ թվամ՝ Թուրքիայի խորհրդարանիպատգամավորներ: Ձերբակալվածներին առանց դատ ուդատաստանի քշում էին աքսոր, նրանց մի մասը զոհվեց աքսորիճանապարհին, մյուսը՝ տեղ հասնելուն պես: Ցեղասպանության զոհդարձան գրողներ Գրիգոր Զոհրապը, Դանիել Վարուժանը, Սիամանթոն, Ռուբեն Զարդարյանը, Ռուբեն Սևակը, ԱրտաշեսՀարությունյանը. Թլկատինցին, Երուխանը, Տիգրան Չյոկյուրյանը, Սմբատ Բյուրատը, հրապարակախոսներ ու խմբագիրներ ՆազարեթՏաղավարյանը, Տիրան Քե-լեկյանը, Գագիկ Օզանյանը և ուր.: Աքսորյալների մեջ էր նաև հայ մեծ երգահան Կոմիտասը, որը, չդիմանալով հոգեկան ծանր ապրումներին, խելագարվեց. շնորհիվազդեցիկ միջամտության նա վերադարձվեց Կ. Պոլիս՝ հոգեբուժարան, իսկ ապա՝ Փարիզ, որտեղ և վախճանվեց: 1915-ի հունիսին Կ. Պոլսիհրապարակներից մեկում կախաղան բարձրացվեցին հնչակյանկուսակցության անդամ 20 նշանավոր մտավորականներ: Կ. Պոլսի հայմտավորականության ոչնչացմամբ թուրք իշխանություններըփաստորեն գլխատեցին Թուրքիայի հայ բնակչությունը: 1915-ի մայիս-հունիսին սկսվեց Արմ. Հայաստանի (Վանի, էրզրումի, Բիթլիսի, Խարբերդի, Սեբաստիայի, Դիարբեքիրի նահանգներ), Կիլիկիայի, Արմ. Անատոլիայի և այլ վայրերի հայ բնակչության զանգվածայինտեղահանությունն ու կոտորածը: Հայ բնակչության տեղահանություննարդեն հետապնդում էր նրա ոչնչացման նպատակ: ԹուրքիայումԱՄՆ-ի դերպան Հ. Մորգենթաուն նշում էր. «Տեղահանությանիսկական նպատակը կողոպուտն ու ոչնչացումն էր: Դա իրոքկոտորածի նոր մեթող է: Երբ թուրքական իշխանությունները հրամանէին տալիս այդ արտաքսումների վերաբերյալ, նրանք փաստորենմահվան դատավճիռ էին արձակում մի ամբողջ ազգի նկատմամբ. նրանք դա հիանալիորեն հասկանում էին և ինձ հետ զրուցելիս ա-ռանձնապես չէին փորձում թաքցնել այդ փաստը»: Տեղահանությանիսկական նպատակները հայտնի էին նաև Գերմանիային՝ Թուրքիայիդաշնակցին: Թուրքիայում գերմ. դեսպան Հ. Վանգենհայմը 1915-իհուլիսին իր կառավարությանը հայտնում էր, որ եթե սկզբում հայբնակչության արտաքսումը սահմանափակվում էր Կովկասյանճակատին հարող նահանգներով, ապա այնուհետև թուրք, իշխանություններն այդ գործողությունները տարածեցին նաև երկրիայն մասերի վրա. ուր հակառակորդի ներխուժում չէր սպառնամ: Այդգործողությունները, տեղահանության իրականացման եղանակը, եզրափակում էր դեսպանը, վկայում են այն մասին, որ թուրք, կառավարությունը հետամուտ է հայ բնակչության ոչընչացմանըթուրք, պետության ներսում: Տեղահանությանը նույնպիսիգնահատական էին տալիս նաև Թուրքիայի նահանգներում գտնվողգերմ. հյուպատոսները: 1915-ի հուլիսին Սամսունի գերմ. փոխհյուպատոսը հայտնում էր. որ Անատոլիայի վիլայեթներումիրականացվող տեղահանությունը նպատակ ունի կամ ոչնչացնել, կամէլ բռնի մահմեդականացնել ամբողջ հայ ժողովրդին: Տրապիզոնիգերմ. հյուպատոսը այդ նույն ժամանակ հայտնում էր վիլայեթիհայության տեղահանության մասին և մատնանշում, որ երիտթուր-քերը հայտնաբար ուզում են այդ միջոցներով վերջ դնել Հայկ, հարցին:

Իրենց մշտական բնակության վայրերից տեղահանվող հայերըկարավաններով ուղարկվում էին կայսրության խորքերը, Միջագետք ևՍիրիա, որտեղ նրանց համար ստեղծվում էին հատուկ ճամբարներ: Հայերը ոչնչացվում էին ինչպես իրենց մշտական բնակության վայրերում, այնպես էլ աքսորի ճանապարհին: Նրանց կարավանները ենթարկվում էին թուրք, խուժանի և քրդ. ավազակախմբերի հարձակումներին, որի հետևանքով տեղ էր հասնում դժբախտ տարագրյալների մի չնչին մասը միայն: Շատ անգամ Միջագետքի անապատներ հասած աքսորականներին նույնպես հազարներով հանում էին ճամբարներից և կոտորում ավազուտներում: Մյուս կողմից՝ հարյուր հազարավոր մարդիկ զոհ էին գնում սովին, հիվանդություններին և համաճարակներին: Թուրք ջարդարարների գործողություններն աչքի էին ընկնում անօրինակ դաժանությամբ: Այդ էին պահանջում երիտթուրքերի պարագլուխները: Այսպես, ներքին գործերի նախարար Թալեաթը Հալեպի նահանգապետին ուղարկած գաղտնի հեռագրում պահանջում էր վերջ տալ հայերի գոյությանը, ուշադրություն չդարձնել ոչ սեռին, ոչ էլ խղճի խայթին: Եվ այդ պահանջը կատարվում էր անշեղորեն: քարադարձությունների ականատես հայերը, որոնք ապրել են տեղահանությունն ու ցեղասպանությունը, թողել են հայ բնակչությանը բաժին ընկած այդ ահավոր տառապանքների բազմաթիվ նկարագրություններ: Անգլ. «Թայմս» թերթի թղթակիցը 1915-ի սեպտ. հայտնում էր. «Սամսունից ու Տրւսպիզոնից, Օրդուից ու Այնթապից, Մարաշից ու էրզրումից միևնույն տեղեկություններն են գալիս այդ գազանությունների մասին, տղամարդկանց մասին, որոնց անողոքաբար գնդակահարել են, խաչել, խեղել կամ տարել աշխատանքային գումարտակներ, երեխաների մասին, որոնց առևանգել են և բռնի մահմեդականացրել, կանանց մասին, որոնց բռնաբա րել են և ստրկության վաճառել խորթիկունքում, գնդակահարել տեղում կամ երեխաների հետ աքսորելանապատ՝ Մոսուլից արևմուտք, որտեղ ոչ ուտելիք կա, ոչ ջուր… Այդդժբախտ զոհերից շատերը չեն հասել մինչև նշանակված վայրը…»: Թուրք, բանակի համար Երզնկայից էրզրում ուղտերով զենքփոխադրող մի պարսիկ վկայում է. «Մի անգամ 1915 հունիսի մեջ. երբեկա Խոթուրի կամուրջին մոտ, մի ահռելի տեսարան ներկայացավ իմաչքերուս: Անթիվ-անհամար մարդու դիակներ մեծ կամուրջին 12 կամարները լեցուցած էին, դեմ էին առած, և ջուրը իր ընթացքըփոխած կւսմուրջեն անդին կվազեր… Սակայն կամուրջեն մինչև ճինիսամբողջ ճանապարհը լեցուն էր դիակներով. ծերեր, կիներ. Երեխաներ…»: 1916-ի հոկտ. «Կավկազսկոյե սլովո» թերթումհրատարակվեց մի թղթակցություն Բաս-կան գյուղի (Վարդոյի հովիտ) հայերի կոտորածի մասին հեղինակը բերում էր ականատեսիպատմածը. «…Մենք տեսանք, թե ինչպես դժբախտներից նախպլոկեցին բոլոր թանկարժեք իրերը, ապա հանեցին շորերը, և ոմանցտեղնատեղն սպանեցին, իսկ ոմանց էլ տարան ճանապարհից դուրս, խուլ անկյունները, և այնտեղ վերջ տվին: Մենք տեսանք երեքկանանցից բաղկացած մի խմբի նրանք մահվան սարսափով բռնված՝գրկեցին միմյանց: Եվ նրանց արդեն անհնար էր անջատել, բաժանել: Բոլոր երեքին էւ սպանեցին… Անասելի ողբ ու կական էր բռնել սար ուձորը, փշաքաղվում էինք, ա-րյունը սառում էր մեր երակներում …»: Բարբարոսական ոչնչացման ենթարկվեց նաև Կիլիկիայի հայբնակչության մեծ մասը:

Հայերի կոտորածը շարունակվեց նաև հետագա տարիներին: Ոչնչացվեցին հազարավոր հայեր Ռաս ուլ Այնի. Դեյր էզ Զորի ևնճամբարներում: Երիտ-թուրքերը ձգտում էին հայերի ջարդկազմակերպել նաև Արլ. Հայաստանում. որտեղ տեղի բնակչությունիցզատ կուտակվել էին հազարավոր փախստականներ Արմ. Հայաստանից: 1918-ին արշավանք սանձազերծելով Անդրկովկասի դեմ(տես Թուրքական արշավանք Անդրկովկաս 1918) թուրք, զորքերըհայերի ջարդեր ու կոտորածներ կազմակերպեցին Արլ. Հայաստանի ևԱդրբեջանի շատ վայրերում: 1918-ի սեպտ. գրավելով Բաքուն՛ թուրք, նվաճողները ադրբ. ազգայնականների հետ կազմակերպեցին տեղիհայ բնակչության կոտորած: 1918-ի հոկտ. «Կավկազսկոյե սլովո» թերթում լույս տեսավ Բաքվի հայերի կոտորածի ականատես մի բժշկիհոդվածը, որտեղ ասված էր. « Կիրակի՝ սեպտեմբերի 15-ին, առավոտյան ժամը 9-ին թուրքերը սարերի կողմից ներխուժեցին մեզմոտ… Սկսած Շամախինկայից Վորոն-ցովսկայայով և քաղաքի մյուսգլխավոր զարկերակներով՝ Տորգովայայով, Տելեֆոննայայով, համատարած կողոպուտ էր մինչև վերջին թելը, կայքի, փորձարանների, բուժասենյակների, դեղատների, խանութների, բնակարանների բարբարոսական ոչնչացում… Սպանում էին գրեթեմիայն հայերին… Ընդհանուր հաշվով հայերից զոհվեց շուրջ 30 հազարմարդ… Քաղաքով մեկ փռված էին հայերի դիակները, որոնքքայքայվում էին մի քանի օր, մինչև որ հավաքեցին: Միխայլովյանհիվանդանոցը լեփ-լեցուն էր բռնաբարված աղջիկներով ու կանանցով: Բոլոր զինվորական հիվանդանոցները լեփ-լեցուն են վիրավորհայերով… Վայրենիների տերուտնօրինությունը շարունակվեց երեքօր. որոնց «առաքելությունն» էր թալանել ու սպանել հայերին…» 1920-ի Թուրքական արշավանքի ընթացքում թուրք, զորքերը գրավեցինԱլեքսանդրապոլը: Ալեքսանդրապոլում և գավառի գյուղերում թուրք, զավթիչները դիմում էին գազանությունների, ոչնչացնում խաղաղ հայբնակչությանը, կողոպտում ունեցվածքը: Հայաստանի Հեղկոմումստացված մի զեկուցագրում ասված էր. «Ալեքսանդրապո-լիգավառում և Ախալքալաքի շրջանում սրի է քաշվել մոտ 30 գյուղ, փրկվածների մի մասը գտնվում է ամե-նաթշվառ դրության մեջ»: Այլհաղորդագրություններում նկարագրվում է Ալեքսանդրապոլի գավառիգյուղերի վիճակը. «Բոլոր գյուղերը թալանված են, չկա ոչ մալ, ոչհացահատիկ, ոչ հագնելիք, ոչ վառելիք: Գյուղերի փողոցնե-րը լցվածեն դիակներով, պակասը լրացնելու գալիս են քաղցն ու ցուրտը ու մեկը մյուսի հետևից տանում զոհեր ու զոհեր… Դրան ավելացրած՝ ասկյարներն ու խուժանը ծաղրում են ի-րենց գերիներին և աշխատում են ավելի սոսկալի ձևով պատժել ժողովրդին ու նորից իրենց բավարարված չհամարելով, զվարճանում են, ենթարկում են զանազան տանջանքների, ծնողներին ստիպում են դահիճների ձեռքը տալ ի-րենց 8-9 տարեկան աղջիկներին…»: 1921-ի հունվ. Խորհրդ. Հայաստանի կառավարությունը Թուրքիայի արտ-գործկոմիսարին բողոքում էր, որ թուրք, զորքերը Ալեքսանդրապոլի գավառում «անընդհատ բռնություններ, կողոպուտ և սպանություններ են կատարում խաղաղ աշխատավոր բնակչության նկատմամբ…» («Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ ռևոլյուցիան և սովետական իշխանության հաղթանակը Հայաստանում», փաստաթղթ. ժող., 1960, էջ 438, 447, 455): Թուրք, զավթիչների վայրագություններին զոհ գնացին տասնյակ հազարավոր հայեր: Զավթիչները Ալեքսանդրապոլի գավառին պատճառեցին նաև վիթխարի նյութ, վնաս: 1918-20-ին հայ բնակչության ջարդերի և կոտորածների ասպարեզ դարձավ Ղարաբադի կենտրոն Շուշին. 1918-ի սեպտ. 25-ին թուրք, զորքերը ադրբ. մուսավաթականների աջակցությամբ գրավեցին Շուշին, բայց շուտով, առաջին համաշխ. պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից հետո, ստիպված թողեցին այն: 1918-ի դեկտ. Շուշի մտան անգլիացիները: Ղարաբադի գեն-նահանգապետ նշանակվեց մուսավաթական Խոսրովբեկ Աուլթանովը: Թուրք. զինվորական հրահանգիչների օգնությամբ նա ստեղծեց քրդ. հարվածային ջոկատներ, որոնք •Խւսավաթ. Զորամասերի հետ տեղավորվեցին Շուշիի հայկ, մասում: Ջարդարարների ուժերը մշտապես համալրվում էին, քաղաքում կային բազմաթիվ թուրք, սպաներ: 1919-ի հունիսին տեղի ունեցան Շուշիի հայերի առաջին ջարդերը, հունիսի 5-ի գիշերը քաղաքում և շրջակա գյուղերում սրի քաշվեց ավելի քան 500 հայ: 1920-ի մարտի 23-ին թուրք-մուսավաթ. ավազակախմբերը կազմակերպեցին Շուշիի հայերի սարսափելի կոտորած, որին զոհ գնաց ավելի քան 30 հզ. մարդ, հրի մատնվեց քաղաքի հայկական մասը:

1915-16-ին եղեռնից մազապուրծ Կիլիկիայի հայերը, որոնք ապաստան էին գտել արաբ, երկրներում, Թուրքիայի պարտությունից հետո սկսեցին վերադառնալ հայրենիք: Ըստ դաշնակիցների միջև կայացած համաձայնության (տես Սայքս-Պիկոյի համաձայնագիր 1916), Կիլիկիան մտնում էր Ֆրանսիայի ազդեցության գոտու մեջ:

1919-ին          Կիլիկիայում ապրում էր 120-130 հզ. հայ, որը 1920-ին հասավ 160 հզ-ի: Կիլիկիայում տեղաբաշխված ֆրանս. զորքերի հրամանատարությունը միջոցներ չձեռնարկեց՝ ապահովելու հայ բնակչության անվտանգությունը, իսկ տեղերում պահպանվել էին թուրք, իշխանությունները, մահմեդականները չէին զինաթափվել: Դրանից օգտվեցին քեմալականնեը՝ բռնություններ սկսելով հայերի դեմ: 1920-ի հունվարին 20 օրվա մարտերի ընթացքում Մարաշում զոհվեց 11 հզ. հայ, մնացածներն անցան Սիրիա: Շուտով թուրքերը պաշարեցին Հաճընը, որտեղ կար 6 հզ. հայ: Հաճընի հայերը 7 ամիս համառորեն դիմադրեցին թուրք, զորքերին (տես Հաճընի ինքնապաշտպանություն 1920), բայց հոկտեմբերին, թշնամուն հաջողվեց գրավել քաղաքը:

1920-ի  սկզբին Հալեպ հասան Ուրֆւսյի հայության մնացորդները՝ մոտ 6 հզ. մարդ 1920-ի ապրիլի 1-ին քեմալ. զորքերը պաշարեցին Այնթապը: Շնորհիվ 15-օրյա հերոսական պաշտպանության (տես Այնթապի ինքնապաշտպանություն 1920-21) այնթապցիները խուսափեցին կոտորածից: Բայց, երբ ֆրանս. զորքերը թողեցին Կիլիկիան, Այնթապի հայերը ստիպված 1921-ի վերջին հե ռացան, անցան Սիրիա: 1920-ին քեմա-լականները ոչնչացրին Զեյթունումմնացած հայերին: Այդպիսով քեմալակւսն-ներն ավարտեցինԿիլիկիայի հայ բնակչության ոչնչացման երիտթուրք. գործը: Հայերիցեղասպանության վերջին թուրքական պատերազմի (1919-22) ընթացքում հայերի կոտորածն էր Թուրքիայի արմ. շրջաններում: 1921-ի օգոստ-սեպտ. թուրք զորքերը բեկում մտցրին պատերազմիմեջ և ընդհանուր հարձակման անցան հուն, զորքերի դեմ: 1922-իսեպտ. 9-ին թուրքերը մտան Իզմիր և տեղի հայերի ու հույների ջարդկազմակերպեցին, խորտակեցին Իզմիրի նավահանգստում կանգնածհայ և հույն փախստականներով բեռնված նավերը (տես Ձմյուռնիայիաղետ 1922).

Թուրք, իշխանությունների կողմից իրականացված հայերիցեղասպանության հետևաքով զոհվեց 1,5 մլն մարդ: Մոտ 600 հզ. հայեր գաղթական դարձան, նրանք ցրվեցին աշխարհի շատերկրներում՝ համալրելով արդեն եղած համայնքները և կազմելովնորերը: Ցեղասպանության հետևանքով Արմ. Հայաստանը զրկվեց իրբնիկ հայ բնակչությունից: Երիտթուրք. պարագլուխները չէինթաքցնում իրենց գոհունակությունը այդ ոճրագործությանիրականացման առթիվ. Թուրքիայում հավատարմագրված գերմ. դիվանագետներն իրենց կառավարությանը հայտնում էին, որ արդեն1915-ի օ-գոստ. ներքին գործերի նախարար Թալեաթը լկտիաբարհայտարարում Էր, թե «հայերի նկատմամբ գործողություններըհիմնականում իրականացված են և Հայկական հարց այլևս գոյությունչունի»:

Համեմատական այն դյուրությունը, որով թուրք ջարդարարներինհաջողվեց իրականացնել Օսմ. կայսրության հայերիցեղասպանությունը, բացատրվում Է մասամբ հայ բնակչության, ինչպես նաև հայ քաղ. կուսակցությունների անպատրաստությամբբնաջընջման հարաճուն սպառնալիքին: Ջարդարարներիգործողությունները հեշտացան նաև հայ բնակչության առավելմարտունակ մասի՝ տղամարդկանց զորահավաքով, ինչպես նաև Կ. Պոլսի մտավորականության վերացմամբ: (1-րոշակի դեր . խաղացնաև տեղահանության հրամանին ենթարկվելը, արևմտահայությանորոշ հաս. և կղերական շրջանների կարծիքով, չենթարկվելը սոսկկավելացներ զոհերի թիվը:

Սակայն որոշ տեղերում հայ բնակչությունը հերոսականդիմադրություն ցույց տվեց թուրք ջարդարարներին: Վանի հայերը, դիմելով ինքնապաշտպանության, հաջողությամբ հետ մղեցինթշնամու գրոհները, քաղաքը ի-րենց ձեռքում պահեցին մինչև ռուս, զորքերի և հայ կամավորականների մոտենալը (տես Վանիհերոսամարտ 1915): Հակառակորդի բազմակի գերակշիռ ուժերինզինված դիմադրություն ցույց տվեցին Շապին Գարահի-սարի, Սուշի, Սասունի , Շատախի հայերը (տես Շապին Գարահիսարիինքնապաշտպանություն 1915. Մուշի գոյամարտ 1915, Սասունիինքնապաշտպանություն 1915, Շատախի ինքնապաշտպանություն1915): Քառասուն օր ու գիշեր շարունակվեց Սասա լեռանպաշտպանների հիրավի դյուցազնամարտը Սուեդիայում (տես Մուսալեռան հերոսամարտ 1915): Հայերի 1915-ի ինքնապաշտպանականկռիվները ժողովրդի ազգ-ազատագր. պայքարի հերոսական Էջերից ենև նպաստել են հայ ժողովրդի որոշ հատվածի փրկությանն ուվերապրումիս:

Հայերի ցեղասպանությունն իրականացրին Թուրքիայի կառավարողշրջանները: Նրանք էլ հանդիսանում են այդ հրեշավորոճրագործության՜ XX դ. առաջին ցեղասպանության մեղավորները: Իրպատասխանատվությունն Է կրում նաև կայզերական Գերմանիայիկառավարությունը, որը ոչ միայն տեղյակ Էր նախապատրաստվողոճրագործությանը, այլև նպաստեց դրա իրագործմանը: Գերմ. իմպերիալիզմի մեղսակցությունը նշել են Գերմանիայի ա-ռաջադեմմտավորականներ Յո. Լեփ-սիուսը. Ա. Վեգները, Կ. Լիբկնեխտը և ուր.:

Թուրքերի իրականացրած հայերի ցեղասպանությունը վիթխարիվնաս հասցրեց հայ ժողովրդի նյութ, և հոգե-վոր մշակույթին: 1915-16-ին և հետագա տարիներին ոչնչացվեցին հայկ, ե-կեղեցիներում ուտաճարներում պահվող հազարավոր ձեռագրեր, ավերվեցինհարյուրավոր պատմ. ու ճարտ. հուշարձաններ, անարգվեցին ժողո-վըրդի սրբությունները: Թուրքիայի տարածքում պատմաճարտ. հուշարձանների ավերումը, հայ ժողովրդի բազմաթիվ մշակութարժեքների յուրացումը շարունակվում Է նաև այժմ (տես Ազգային-մշակութային եղեռն):

Հայ ժողովրդի ապրած այդ մեծ ողբերգությունը խոր հետք թողեցժողովրդի կյանքի բոլոր կողմերի և հաս. վարվեցողության վրա, հաստատուն տեղ գտավ նրա պատմ. հիշողության մեջ: Ցեղասպանության ազդեցությունը կրեց ինչպես դրա անմիջականզոհը դարձած սերունդը, այնպես Էլ հաջորդ սերունդները (տեսՑեղասպանության հոգեբանական հետևանքները):

Աշխարհի առաջադեմ հանրային կարծիքը դատապարտեց թուրքջարդարարների (որոնք փորձեցին ոչնչացնել հնագույն քաղաքակիրթժողովուրդներից մեկին) չարանենգ հանցագործությունը: Շատերկրների հաս-քաղ, մշակութ. գործիչներ, գիտնականներնշավակեցին ցեղասպանությունը այն բնութագրելով որպեսծանրագույն հանցանք մարդկության դեմ. մասնակցեցին հայժողովրդին, հատկապես աշխարհի շատ երկրներում ապաստանգտած փախստականներին ցուցաբերվող մարդասիրականօգնությանը:

Աոաջին համաշխ. պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից հետոե-րիտթուրքերի պարագլուխները մեղադրվեցին Թուրքիանկործանարար պատերազմի մեջ ներքաշելու համար և դատի տրվեցին(տես Երիտթուրքերի դատավարություն 1919-20): Պատերազմիհանցագործներին ներկայացված մեղադրանքների մեջ էր նաև Օսմ. կայսրության հայերի կոտորածների կազմակերպումն ուիրականացումը: Սակայն երիտթուրք. պարագլուխներից մի քանիսիդատավճիռը կայացվեց հեռակա, քանի որ Թուրքիայի պարտությունիցհետո նրանց հաջողվել էր փախչել երկրից: Նրանցից ոմանց (Թալեաթ, ԲեհաԷդդին Շաքիր, Ջեմալ, Սայիդ Հալիմ ևն) դատավճիռըհետագայում ի կատար ածվեց հայ ժող. վրիժառուների ձեռքով : Երկրորդ համաշխ. պատերազմից հետո ցեղասպանությունը որակվեցորպես ծանրագույն հանցագործություն մարդկության դեմ:

Ցեղասպանության մասին իրավական փաստաթղթերի հիմքումդրվեցին Նյուրնբերգի միջւսզգ. զինվորական ատյանի մշակած հիմն, սկզբունքները (տես Միջազգային զինվորական ատյանիկանոնադրություն 1945). Հետագայում ՄԱԿ-ը ցեղասպանությանվերաբերյալ ընդունեց մի շարք որոշումներ. որոնցից հիմնականներնեն Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համարպատժի մասին կոնվենցիան (1948) և Պատերազմականհանցագործությունների և մարդկության դեմ ուղղվածհանցագործությունների նկատմամբ վաղեմության ժամկետիչկիրառման մասին կոնվենցիան, որն ընդունվեց 1968-ին (տեսՄիավորված ազգերի կազմակերպությունը և ցեղասպանությանհիմնախնդիրը):

1989-ին ՀԽԱՀ Գերագույն խորհուրդը ընդունեց ցեղասպանությանմասին օրենք, որով Արմ. Հայաստանում և Թուրքիայում հայերիցեղասպանությունը դատապարտվեց որպես մարդկության դեմուղղված ոճրագործություն: Գերագույն խորհուրդը դիմեց ԽՍՀՄԳերագույն խորհրդին՛ խնդրելով ընդունել Թուրքիայում հայերիցեղասպանությունը դատապարտող որոշում: ՀԽԱՀ Գերագույնխորհրդի 1990-ի օգոստ. 23-ին ընդունած Հայաստանի անկախությանմասին հոչակագրում ասված է. «Հայաստանի Հանրապետությունըսատար Է կանգնում 1915 թվականին Օսմանյան Թուրքիայում ևԱրևմտյան Հայաստանում հայոց ցեղասպանության միջազգայինճանաչման գործին»: