Նուկլեինաթթուներ

Նուկլեինաթթու  բարձրամոլեկուլային օրգանկան միացություն, կենսապոլիմներ (պոլինուկլեոտիդ), որը կազմված է նուկլեոդիտներից։ Նուկլեինաթթուներ դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթուն (ԴՆԹ) և ռիբոնուկլեինաթթուն (ՌՆԹ) առկա են բոլոր կենդանի օրգանիզմների բջիջներում։ Նրանք կարևորագույն դերն ունեն ժառանգական ինֆորմացիայի պահպանման, փոխանցման և իրականացման մեջ։

Պարունակվում են բոլոր օրգանիզմների բջիջներում։ Նուկլեինաթթուները հայտնաբերել է շվեյցարացի գիտնական ֆրիդրիխ միշերը (1868)։ Տարբերում են նուլեինաթթուների 2 գլխավոր տիպ՝ ռիբոնուկլեինաթթուներ (ՌՆԹ) և դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթուներ (ԴՆԹ)։ Նուկլեինաթթուների մոլեկուլները, նուկլեոդիդներից բաղկացած, երկար պոլիմերային շղթաներ են։ ՌՆԹ-ի կազմի մեջ որպես ածխաջուր մտնում է ռիբոզը , իսկ ազոտային հիմքերն են՝ ադենինը, գուանինը, ցիտոզինը և ուրացիլը , իսկ ԴՆԹ-ն կազմում են համապատասխանաբար դեզօքսիռիբոզը և ադենինը, գուանինը, ցիտոզինը, թիմինը։ Նուկլեինաթթուներում փոքր քանակությամբ հանդիպում են նաև պուրիների և պիրիմիդների այլ ածանցյալներ՝ մինորային թթվեր։

Advertisements

Սպիտակուցների կարևորությունը

Սպիտակուցները կամ պրոտեինները կազմում են մեր օրգանիզմի չոր զանգվածի համարյա կեսը` 44%-ը: Տարբերվում են լիարժեք եւ ոչ լիարժեք սպիտակուցներ, որոնք բաղկացած են ամինաթթուներից: Սպիտակուցներն ազոտ պարունակող օրգանական նյութեր են, որոնք օրգանիզմի աճի եւ ռեգեներացիայի համար անհրաժեշտ բիոգեն ազոտի անփոխարինելի աղբյուր են։ Նրանք նպաստում են սննդի մարսողությանը, վերականգնում են հյուսվածքները եւ նպաստում օրգանիզմի աճին: Կենդանական ծագում ունեցող սպիտակուցները՝ համեմատած ոչ կենդանականի հետ, կենտրոնական նյարդային համակարգի գրգռվածության բարձրացման շնորհիվ կարող են էլ ավելի ուժեղացնել սրտանոթային համակարգի գործունեությունը: Մասնագետները նյարդային համակարգը գրգռող մսամթերքին հակադրել են կաթնա-բուսականը, որը հանգստացնում է նյարդային համակարգը եւ լավացնում քունը: Դրանք չափազանց կարեւոր նշանակություն ունեն սրտանոթային համակարգի նորմալ աշխատանքի համար, որը ամենեւին չի նշանակում մսամթերքից հրաժարվել: Սպիտակուցի հիանալի աղբյուր են համարվում կաթնամթերքը, ընկուզեղենը, ձուն, հնդկահավը, սոյան եւ լոբազգիները, արեւածաղկի սերմերը, ձուկը եւ անյուղ միսը: Ամինաթթուների ներծծման համար կարեւոր է սպիտակուցների մարսողությունը: Սպիտակուցները ստամոքսաաղիքային տրակտում մարսողական հյութերի ազդեցության տակ տրոհվում են մինչեւ ամինաթթուների, որոնցից հետագայում գոյանում է տվյալ օրգանիզմին հատուկ սպիտակուցը: Սպիտակուցները օրգանիզմում չեն պահեստավորվում եւ սննդում սպիտակուցի դեֆիցիտի դեպքում օրգանիզմը ստիպված է լինում օգտագործել իր ֆունկցիոնալ պրոտեինները։ Նույնը տեղի է ունենում նաեւ ցանկացած անփոխարինելի ամինաթթվի դեֆիցիտի դեպքում։ Օրական կարելի է օգտագործել 2-3 չափաբաժին սպիտակուցով հարուստ սննդամթերք: Կանանց խորհուրդ է տրվում օգտագործել 0.75 գրամ սպիտակուց, իսկ տղամարդկանց՝ 0.84 գրամ: Տարիքով մարդկանց, հղիների, սպորտսմենների եւ քաշ հավաքող սպորտսմենների համար սպիտակուցի չափաքանակը կարող է տատանվել:

Սպիտակուցներով հարուստ սննունդը փակում է ախորժակը, փոխում է նաեւ մարդու նյութափոխանակությունը: Երբ ածխաջրերը սահմանափակվում են, մարմինը սկսում է օգտագործել եւ վառել կուտակված ճարպը, որի հետեւանքով պակասում է կշիռը: Սպիտակուցները օրգանիզմին էներգիայի աղբյուր են, ապահովում են մկանների աճին, պաշտպանում իմունային համակարգը: Դրական են ազդում նաեւ նյարդային համակարգի վրա, իսկ անբավարարությունն ազդում է համարյա բոլոր օրգան-համակարգերի վրա: Սպիտակուցների հավելյալ քանակի դեպքում առաջանում են բարդություններ, որոնք կապված են ամինաթթուների ռեակցիոն բնույթի հետ։ Սպիտակուցային սննդի չարաշահման, ինչպես նաեւ չբալանսավորված սննդի դեպքում, երբ սպառված են լյարդի դետոքսիկացիոն հնարավորությունները, կարող են ի հայտ գալ ախտաբանական փոփոխություններ, աուտոինտոքսիկացիա, որն արտահայտվում է գլխացավերով, ճնշման տատանումներով, ախորժակի բացակայությամբ, ստամոքսի հյութազատության խանգարումներով եւ այլն։ Սպիտակուցի երկարատեւ հավելյալ քանակները ռիսկի գործոն են միզաքարային հիվանդության, ճարպակալման, պոդագրայի, ինչպես նաեւ B6, PP եւ A հիպովիտամինոզների զարգացման համար:  

Photo by Pixabay on Pexels.com

Կենդանի օրգանիզմի բաղադրություն

Կենդանի օրգանիզմները պարունակում են տերբեր բնույթի հազարավոր քիմիական նյութեր: Կենդանի օրգանիզմներում հայտնաբերվում է երկրի քիմիական տարրերի մեծ մասը:

Բջջի օրգանական նյութեր

Բջջի հիմնական օրգանական նյութերից են սպիտակուցները, նուկլեինաթթուները, ածխաջրերը, ինչպես նաև ճարպերը և մի շարք համեմատաբար փոքր մոլեկուլներ:

Սպիտակուցի առաջնային կառուցվածքի առաջացման ընթացքում ամինաթթուները միանում են իրար որևէ ամինաթթվի COOH և հարևան ամինաթթվի NH2 խմբերի C ի և N ի միջև կովալենտ կապի միջոցով, որը կոչվում է պեպտիդային կապ, իսկ առաջացած միացությունը  կոչվում է պեպետիդ:

Երկու ամինաթթուներից առաջացած մաիցությունը կոչվում է՝ կրկնակի պեպտիդ, բազմաթիվ միացություններից առաջացածը՝ պոլիպեպտիդ: Պոլիպեպտիդային շղթան սպիտակուցի առաջնային կառուցվածքն է: Պոլիպեպտիդային շղթան այնուհետև պարուրաձև ոլորվում է՝ առաջացնելով երկրերդային կառուցվածք, հետո ընդունում իրեն յուրահատուկ տարածական դիրք՝ ձևավորելով  երկրորդային կամ չորորդային կառուցվածքներ:

Սպիտակուցների հատկություններից է երկրորդային և երրորդային կառուցվածքը պահպանող թույլ կապերը խախտումը, որը կոչվում է բնափոխում: Վերջինիս հետևանքով սպիտակուցը կորցնում է իր շատ հատկությունները:

հայոց լեզու

21.Թիվ ցույց տվող բառերը գտի՛ր: Դրանց հետ առարկա և գործողություն ցույց տվող բառերը (գոյականներն ու բայերը) ի՞նչ թվով (եզակի՞, թե՞ հոգնակի) են գործածվում:

Գտածոն յոթանասուն միլիոն տարվա (թվական) հնություն (գոյական) ուներ (բայ): (եզակի)

Միայն տասը ամիս (թվական) հետո տուփը (գոյական) կարելի է բացել (բայ): (եզակի)

Փոքրիկ հովիվը երեսուն-երեսունհինգ (թվական) գառ (գոյական) էր պահում (բայ): Մի օր երեքը (թվական)  գայլի բաժին (գոյական) դարձան (բայ): (հոգնակի)

Հիսուներկու (թվական) շենքից (գոյական) տասներեքը (թվական) կառուցվել է (բայ): (եզակի)

Տասներկու օր (թվական) մնաց (բայ) քարանձավում (գոյական), մինչև որ անձավի մուտքը բացվեց: (եզակի)

Բացատում ընկույզի չորս (թվական) ծառ (գոյական) կա (բայ): (եզակի)

Միայն մի քաղաքում՝ Բոմբեյում, մարդիկ յոթանասուն (թվական) լեզվով ու բարբառով (գոյական) են խոսում (բայ): (հոգնակի)

22. Փորձի՛ր պատասխանել, թե՝

ա) ով ե՛րբ կարող է ասել՝ <<ես>>.

Երբ գործողությունը կատարողը առաջին դեմք է:

բ) ով ո՛ւմ է ասում՝ <<դու>>.

Երբ գործողությունը կատարողը երկրորդ դեմք է:

գ) ո՛ւմ մասին են ասում՝ <<նա>>:

Երբ գործողությունը կատարողը երրորդ դեմք է:

23. Նախադասությունները համապատասխանաբար տեղադրի՛ր տեքստում: Տրված և ստացված տեքստերը համեմատի՛ր:

Մի վարժապետ իրեն մեծարելու հատուկ ծեսեր էր մշակել սաների համար: Օրինակ՝ երբ փռշտում էր, երեխաները ոտքի էին ելնում ու, ամեն վանկի վրա ծափ զարկելով, միաբերան վանկարկում:

-Ա-ռող-ջու-թյուն, վար-ժա-պե՜տ…

Մի անգամ այս վարժապետը պարանը փաթաթեց մեջքին ու իջավ ջրհորը, որ ծարավ երեխաների համար ջուր հանի: Պարանն էլ երեխաներն էին բռնել:

Հանկարծ նա փոշտաց: Երեխաները տեղնուտեղ բաց թողեցին պարանն ու միաբերան վանկարկեցին.

-Ա-ռող-ջու-թյուն, վար-ժա-պե՜տ…

Վարժապետը չհասցրեց շնորհակալություն հայտնել:

24. Ձեր բակի մասին պատմի՛ր (մանրամասն նկարագրի՛ր, բերաբերմունք արտահայտի՛ր) և պատմությունդ վերնագրի՛ր:

Մեր բակը մի մեծ ընտանիք է, որտեղ բոլորս սիրում ենք իրար ինչքանել, որ վիճել ենք մեկ է տեսնելիս բարեվում ենք և խոսում։ Մեր բակում մենք մինչև կես գիշեր խաղում ենք, խոսում և ծիծաղում։ Մեր բակում ես իմ 14 տարին անցկացրել եմ հիսքանչ ուեցել թե կռիվ թե լաց թե ծիծաղ։ Մեր բակը միշտ խինդով լեցուն է, մեր բոլորիս մանկության ամենա լավ հիշողությունորը կապված են լինում բակի և դպրոցի հետ։ Այդ երկու վայրումել մենք մեծանում ենք շրջապատված ընկերներով և լավ հիշողություններով։

25.Կետերի փախարեն պահանջված ձևով գրիր փակագրծում դրված բառերն ու բառակապակցությունները:

Երգելուց ձայնը գլուխն էր գցում:

Ձիու սիրտը պայթել էր քուռակի համար վախենալիս:

Թեյը տանելուց թափեց:

Կենսախինդ մարդիկ վախենում են լուրջ, տխուր կամ ծանր երևալուց:

Ու Մոսկվա գնալուց առաջ մի երկու օրով ման է գալիս հարազատ վայրերում:

Մեղր լցնելուց մի կաթիլ գետին թափեց:

26.Քո մասին պատմի՛ր (ո՞ւմ և ի՞նչ ես սիրում, ո՞րն է քո սիրելի զբաղմունքը, ինչո՞վ ես ուրախանում, ի՛նչն է քեզ զարմացնում, ի՞նչ զգացումներ ես ունենում) և պատմությունդ վերնագրի՛ր:

Ես Կառոլինան եմ 13 տարեկեն, չեմ սիրում երբ ինձ ասում են Կարինե և երբ իմ անունը գրում են ԿաՐոլինա։ Շատ եմ սիրում նկարել, նվագել և երգ լսել, սիրում եմ երգել, բայց բաղաձայն եմ։ Դպրոցի առարկաներից չեմ սիրում մաթեմը ֆիզիկան, քիմիան և օտար լեզուներից ռուսերենը իսկ անգլերեն շատ-շատ եմ սիրում։

27. Առանձնացրո՛ւ այն բառերը, որոնք ժխտական նախածանց (բառի սկզբում դրվող ածանց) ունեն:

Անարվեստանդեմանդուռ, անիվ, անսիրտանահ, անուշ, անմահ, անուն, դժողք, դժգոհդժբախտ, ապուր, ապաշնորհ, ապուշ, ապատակ, տարի, տկար, տհաճ, տպել, տգեղ, տխուր, չամիչ, չտեսչկամ, չարիք:

28.Տեքստի Ա և Բ մասերում ընդգծված բայերի ժամանակների տարբերությունը վերցրու՝ Ա մասի բայերը դարձնելով Բ մասի բայերի նման:

Ա. Մի խեղճ գյուղացի ծերացան և ուժատ եզ ունի ու չգիտի, թե ինչպես ազատվեր բեռ դարձած անասունից: Որոշեց տանել շուկա, ծախել: Եվ քանի որ առևտրի փորձ չունիդիմում է իր դրացուն:

-Եզս հալից ընկել է, ի՞նչ կլինի՝ օգնիր, տանենք շուկա, ծախենք:

-Աչքիս վրա, – պատասխանում է դրացին:

Դրացին խոսքաշեն ու լեզվանի մարդ է. շուկայում սկսում է գովաբանել եզին:

-Այ եզը, լավ եզը, էս կողմն եկեք, մի էստեղ նայեցեք: Հո եզ չէ, Աստված վկա, գոմեշ է, գոմեշ…

ԲՀավաքվում են մարդիկ, ու սա շարունակում է.

-Գիտե՞ք՝ ինչ ուժեղ է. առանց զույգի գութան է քաշում: էնքան խելոք է ու հեզ, որ կարող եք համ բարձել, համ լծել:

Մարդիկ լսում ենքննարկում, ձեռք տալիս եզանը, բայց ամենից ուշադիր եզան տերն է լսումԼսում է, լսում է, մեկ էլ դառնում դրացուն ու ասում.

-Չէ, ախպեր, ես իմ ապրանքը չեմ ծախում: Որ էդքան լավն է, ես կբանեցնեմ, էլի:

29.Նախադասության բառերը փոխարինի՛ր հոմանիշներով (որը որ հնարավոր է)՝ առանց նախադասության միտքը փոխելու:

Օրինակ՝ <<Արքա՛, անկարելի է քո պահանջը բավարարելը, մեկ այլ բան խնդրիր>>, – հորդորում էր իմաստունը: – <<Թագավո՛ր, անհնար է քո կարգադրությունը կատարելը, մի ուրիշ բան պահանջիր>>, – հորդորում էր իմաստունը:

Թագավորի (Արքայի) երեսը (դեմքը) տեսնելու համար էր այդքան երկար ճամփա (ճանապարհ) կտրել (անցել):

Երեխաներն (Մանուկներն) իրենց համար պար էին գալիս (պարում էին), հետո՝ շուռ գալիս (պտտվում), իրենք իրենց ծափ տալիս ու ուրախանում (զվարճանում), աշխարհքով մեկ լինում:

Լուսանում է (արևը ծագում է), սարի (լեռան) ետևից դուրս է գալիս արևը (արեգակը):

Մի գարնան իրիկունը (երեկո) դռանը նստած զրույց էինք անում (զրուցում էինք):

<<Թե ուզում եք, որ չմեռնեմ, (չմահանամ) – ասում է թագավորը (արքան), – գնացեք ու անմահական ջուրը բերեք, որ խմեմ ու վեր կենամ տեղիցս (առողջանամ)>>:

30. Կետերը փոխարինի՛ր տրված՝ ժամանակ ցույց տվող բառերից մեկով:

Մարդկությունը հիմա ամեն ինչ չէ, որ իմանում է իր մոլորակի մասին: Մինչև հիմա հայտնաբերում են դամբարաններ ու քաղաքներ, գտնում են բույսերի ու կենդանիների նոտ տեսակներ:

Բրյուսելի օդերևութաբանական ինստիտուտում վերջերս տագնապ հնչեցրին: Սարքերն ասում էին, որ ուր որ է պիտի ուժեղ երկրաշարժ լիներ: Մարդիկ հանկարծ իմացան, որ այդ ժամանակ ինստիտուտից հինգ կիլոմետր հեռու մի դահլիճում հոլանդական նշանավոր մի ռոք խումբ էր համերգ տալիս:

<<Սեպտեմբեր>>, <<հոկտեմբեր>>, <<նոյեմբեր>>, <<դեկտեմբեր>> ամիսների անուններն այս պահին իրականությանը չեն համապատասխանում, որովհետև նշանակում են յոթերորդ, ութերորդ, իններորդ, տասներորդ, իսկ իրականում դրանք իննից տասներկուերորդ ամիսներն են: Այդ անհամապատասխանությունն առաջացավ այն ժամանակ, երբ մարդիկ հրաժարվեցին այն օրացույցից (հռոմեական), որտեղ տարվա առաջին ամիսը մարտն էր:

Արդեն կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նորածին երեպաները չեն սիրում ջազը և սիրով լսում են քնքու, մեղեդային երաժշտություն:

Ճապոնական մի ընկերություն ինչ-որ ժամանակ սկսելու է գրպանի հեռուստացույցների արտադրություն:


English

2. Complete the descriptions using the present simple or the present continuous.

a) She looks like a kind woman. She is not related to the child in the
photo. The child comes from India.
b) He poses with his girlfriend. They seem very happy together.
c) She is smiling, and showing us a photo of her twin boys.
d) He is holding a photo of his wife. It reminds him of a lovely holiday.

3.  Do these verbs describe actions or states? Underline the correct verb forms.

a) I think / ‘m thinking photos of friends and family are / are being important.
b) I have / ‘m having lots of photos, on my phone.
c) Photos remind / are reminding me of special occasions.
d) I hate / ‘m hating photos of me.
e) People think / are thinking that I look / ‘m looking like my mother.
f) I think / ‘m thinking that I take / ‘m taking after my father.

English

1.Look at the adverbs in the box and the sentences in the table. Answer the questions.

With ‘gradable’ adjectives

This is ___ good!

With ‘non gradable’ adjectives

This is ___ incredible!

1.Which adverbs can you use to complete sentence a?

This is (really, very) good!

2.Which adverbs can you use to complete sentence b?

This is (absolutely) incredible!

3.Which adverb can you use in both sentences?

Extremely

4.Which sentence did Mike use to describe his first parachute jump?

This is absolutely incredible!

2.Find pairs of adjectives in the box that have similar meanings. List them in the table under the appropriate headings. Use your dictionary if necessary.

GradableNon-gradable
angryfurious
coldfreezing
dirtyfilthy
surprisedastonished
funnyhilarious
interestingfascinating
exitingthrilling
hotboiling
tiredexhausted
prettygorgeous
terrifiedastonished

English

1. Read Mike’s blog. Choose the best description of his attitude towards skydiving.

a) Mike never wants to go skydiving again. (False)

b) Mike can’t live without skydiving. (True)

c) Mike thanks skydiving it too dangerous. (False)

2. These sentences summarise Mike’s story. Correct the factual mistake in each sentence.

a)Mike was watching the television one evening when he saw an advert for skydiving.

b)The next day he phoned the skydiving center and booked a jump.

c)After a day’s training he wondered if he was completely mad.

d)His first jump was unforgettable. It was a beautiful, cloudless evening.

e)When he jumped out of the plane his mind went blank.

f)After his first jump he was hooked.

g)On his 1,040th he had an accident because another skydiver collided with his parachute.

h)He nearly died. His motivation to get better was so that he could skydive again.